Tradycyjna muzyka instrumentalna na Kaszubach — składy, instrumenty, zmiany

W najwcześniejszym okresie wiele kaszubskich kapel wiejskich opierało się na skrzypcach – głównym instrumencie melodycznym – którym towarzyszył pojedynczy bęben lub niewielki zestaw perkusyjny (zazwyczaj bęben basowy, werbel i talerze) oraz kontrabas. Wspomina się o wcześniejszym użyciu bębna obręczowego, typowego dla innych regionów Polski, który jednak nie przyjął się na Kaszubach – brak także ikonograficznych potwierdzeń jego użytkowania.

Do początku XX wieku w użyciu był również rzępiel – instrument o trzech strunach, zbliżony do polskiej basetli, często wykonywany samodzielnie przez muzykantów. Rzępiel pełnił funkcję basowego akompaniamentu, tworząc burdonowe tło dla skrzypków. Z czasem został wyparty przez kontrabas – większy, donośniejszy i bardziej uniwersalny instrument, który w połowie XX wieku stał się stałym elementem kapel kaszubskich. Kontrabas, grany smyczkiem lub techniką pizzicato, dodawał muzyce głębi i rytmicznej energii, stanowiąc fundament dla melodii skrzypiec, klarnetu czy akordeonu.

Wraz z biegiem lat skrzypce – niegdyś podstawowy instrument kaszubskich muzykantów – zaczęły ustępować miejsca instrumentom dętym. Te były głośniejsze, bardziej donośne i praktyczniejsze w użyciu, szczególnie podczas plenerowych uroczystości i wesel. Istotne były też względy dostępności: po wojnie wiele instrumentów dętych zdobywano z demobilu wojskowego, orkiestr szkolnych czy strażackich, co wpłynęło na ich upowszechnienie.

Popularność zdobyły również instrumenty akordeonowe, zwłaszcza harmonie guzikowe. Jednym z ciekawszych instrumentów, który szczególnie upodobali sobie kaszubscy muzykanci w okresie międzywojennym, był bandoneon – ręczna harmonia guzikowa pochodzenia niemieckiego. Kaszubi nazywali go „bandonią”. Gra na nim polega na rozciąganiu i ściskaniu miecha, przy jednoczesnym naciskaniu guzików, które wydają różne dźwięki w zależności od kierunku ruchu. Brzmienie bandoneonu jest głębokie, lekko melancholijne, a przy tym donośne – idealne do tańca i zabawy. Z czasem został wyparty przez prostsze w obsłudze harmonie diatoniczne, choć w okresie międzywojennym i tuż po wojnie popularnym składem weselnym było właśnie trio: bandoneon, skrzypce i bęben basowy.

W tym samym czasie coraz częściej pojawiały się na Kaszubach instrumenty dęte – klarnety, trąbki, puzony czy helikon. Ich rosnąca popularność wynikała z praktyczności i dostępności, a także z faktu, że były znacznie głośniejsze od skrzypiec. Dzięki temu doskonale sprawdzały się na weselach i w plenerze. W wielu wsiach istniały orkiestry strażackie lub młodzieżowe, z których instrumenty często trafiały do lokalnych muzykantów. Zmieniało się także brzmienie i charakter muzyki – tradycyjne kapele smyczkowe ustępowały miejsca orkiestrom dętym, które nadawały wydarzeniom bardziej uroczysty ton. Na weselach utrwalił się nawet podział na tzw. „muzykę dzienną” – graną przez orkiestrę dętą i uznawaną za bardziej elegancką – oraz „muzykę wieczorową”, żywiołową, ale cichszą, wykonywaną po północy przez mniejsze składy lub solistów. Im większe i bogatsze wesele, tym bardziej rozbudowana była orkiestra dęta – symbol prestiżu i zamożności gospodarzy.

W repertuarze kapel dominowały tańce popularne na Pomorzu: polki, walce, fokstroty i rejnlandery, ale też ludowe tańce kaszubskie – Kòséder, Marëszka czy Wôłtôk. Nie brakowało marszów i melodii granych podczas pochodów ślubnych czy odpustów. W latach 40. i 50. XX wieku repertuar zaczął się poszerzać o utwory znane z radia i przynoszone z miasta: tanga, melodie filmowe czy taneczne przeboje.

Po II wojnie światowej, w okresie PRL-u, muzyka ludowa przeszła kolejną transformację. Wspierano powstawanie zespołów pieśni i tańca oraz kapel scenicznych, co sprzyjało standaryzacji brzmienia i wprowadzeniu instrumentów wcześniej nieużywanych w wiejskich kapelach, takich jak diabelskie skrzypce czy burczybas. W tradycji kaszubskiej miały one charakter obrzędowy – towarzyszyły zapustom, kolędowaniu czy zabawom sylwestrowym, ale nie stanowiły instrumentarium kapel weselnych.

Dzisiejsze zespoły folklorystyczne często nie kontynuują bezpośrednio przedwojennej tradycji kaszubskich muzykantów. Ich brzmienie i repertuar są dostosowane do sceny i potrzeb widowiska, podczas gdy dawna muzyka kaszubska była żywą, użytkową częścią życia codziennego. Warto przypominać, że to właśnie harmonia guzikowa czy bandoneon były pełnoprawnymi instrumentami kapel, a nie elementami folkloru scenicznego.

Dzięki archiwalnym zdjęciom, nagraniom i badaniom etnograficznym możemy dziś rekonstruować prawdziwe brzmienie kaszubskich kapel i odkrywać ich różnorodność. Na stronie mojego projektu stypendialnego: Facebook/zakurzoneodjimczi znajduje się wiele przykładów dawnych składów, instrumentów, repertuarów i opowieści – by historia muzyki Kaszub pozostała żywa, autentyczna i inspirująca dla kolejnych pokoleń.