Zapraszam do zapoznania się i korzystania ze spisu publikacji, które są dla mnie ważnym źródła wiedzy o instrumentach i z którymi zetknęłam się w czasie kilkunastu lat mojej pracy badawczej. Znajdziemy w nich zarówno fascynującą historię wytwarzania instrumentów, jak i konkretną wiedzę na temat budowy i rozwiązań technicznych „narzędzi” do tworzenia dźwięków.
Instrumentologia dotycząca instrumentów ludowych w Polsce to ważny dział etnomuzykologii. Od XIX w. powstało wiele bardzo ważnych publikacji, które są cennym źródłem wiedzy o instrumentach używanych przez wiejskich muzykantów w poszczególnych regionach w Polsce, a także o narzędziach muzycznych służących do zabawy i celów obrzędowych.
Dla polskich instrumentów ludowych stosujemy podział wg klasyfikacji Hornbostela-Sachsa z 1914 r., której podstawą jest źródło dźwięku w danym instrumencie. Mamy ok. 20 rodzajów instrumentów typowych dla polskiej muzyki tradycyjnej, ale wiele innych wykracza poza klasyfikację instrumentów ludowych, a korzystają z nich ludowi muzykanci (np. akordeon).
Zjawiskiem występującym na poziomie ogólnopolskim było przenikanie klasycznych skrzypiec do instrumentarium ludowego, których dostępność znacznie zwiększyła się od XIX w. i którymi zaczęto zastępować cichsze instrumenty ludowe, np. mazanki z Wielkopolski czy złóbcoki na Podhalu. Dlatego w wykazie umieszczam również literaturę o lutnictwie.
Poniższy spis powstał w chronologii czasowej, a także wg podziału na dane typy instrumentów i narzędzi muzycznych. W dalszej części spisu podaję również najważniejsze źródła internetowe, które powstały w ciągu ostatnich kilkunastu lat.
Zbiorczo o instrumentach
1888 – Jan Karłowicz: Narzędzia ludowe na wystawie muzycznej w Warszawie na wiosnę r. 1888, w: Wisła: 431–435.
– najstarsze źródło wizerunków z wystawy instrumentów ludowych.
1924 – Adolf Chybiński: Instrumenty ludu polskiego na Podhalu, w: L. Bielawski (red.) O polskiej muzyce ludowej, Kraków.
1929 – Adolf Chybiński: O instrumentach muzycznych ludu polskiego, w: Muzyka 6:307–310.
1966 – Marian Sobieski: Instrumenty ludowe na wystawie polskich instrumentów muzycznych, w: Jadwiga i Marian Sobiescy, Polska muzyka ludowa i jej problemy, Ludwik Bielawski (red.), Kraków.
1967 – Marian Sobieski: Mazanki, serby, skrzypce, w: Jadwiga i Marian Sobiescy, Polska muzyka ludowa i jej problemy, Ludwik Bielawski (red.), Kraków.
1967 – Danuta i Aleksander Pawlakowie: Instrumenty muzyczne, w: Józef Burszta (red.): Kultura Ludowa Wielkopolski, t. 2, Poznań.
1968 – Kazimierz Moszyński: Kultura ludowa Słowian, Warszawa.
1971 – Włodzimierz Kamiński: Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich. Zarys problematyki rozwojowej, Kraków.
Praca obejmuje okresy od najstarszej epoki kamienia, brązu i żelaza do XIX wieku i wszystkie instrumenty, występujące na ziemiach polskich (w indeksie 203 nazwy instrumentów), szczególnie interesujące z dawnego instrumentarium są:
– znaleziska z wykopalisk: gęśle z Opola XI w., gęśle z Gdańska XII/XIII w, piszczałka z Opola 2. poł. XI w.,
– gęśle staropolskie dwustrunowe (kształt gruszkowaty),
– piszczałki z Kowalewa i Międzyrzecza z wczesnego średniowiecza,
– fotografie fragm. fryzów i płaskorzeźb z wizerunkami instrumentów.
1975 – Curt Sachs: Historia instrumentów muzycznych, Warszawa.
1978 – Stanisław Olędzki: Polskie instrumenty ludowe, Kraków.
1982 – Jadwiga Sobieska: O narzędziach dźwiękowych, instrumentach i kapelach w: Polski folklor muzyczny cz. 1, Warszawa, zeszyt 183.
– narzędzia: aerofoniczne – dęte z listków, traw, słomek, kory, „biczyki, bączki” – deseczki swobodnie wirujące w powietrzu, piszczałka wargowa tłokowa, fiukacze, narzędzia ceramiczne – ptaszki z dziurką lub „na wodę”, narzędzia perkusyjne samodźwięczne – terkotki, kołatki, klekotki, membranofony – „diabełek” i burczybas, „burkac”,
– instrumenty: chordofony: mazanki, oktawki, złóbczaki, skrzypce dłubane, podwiązane, suka, lira korbowa, smyczkowe instrumenty basujące, cymbały, skrzypce diabelskie, dudy wielkopolskie, kozioł biały „weselny” i czarny „ślubny”, gajdy, dudy żywieckie, dudy podhalańskie, sierszeńki, klarnet, harmonia, fujarki, „piscołka postna”, fujarka dwoista, okaryna, aerofony ustnikowe: bazuny i ligawki, bębenek jednostronny, bęben dwustronny, talerze, „stalka”, drumla).
1983 – Adam Chętnik: Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach, red. Stanisław Olędzki, Olsztyn, Pojezierze.
1988 – Piotr Dahlig: Instrumentarium muzyczne w dziełach etnograficznych Oskara Kolberga, w: Muzyka 3 (130): 71–98.
1990 – red. Ludwik Bielawski, Piotr Dahlig, Alojzy Kopoczek: Instrumenty muzyczne w polskiej kulturze ludowej, Warszawa–Łódź.
2001 – Ewa Dahlig: Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Warszawa.
– instrumenty kolanowe: „polskie skrzypce”, chordofon płocki, gudok, lira, suka,
– instrumenty ramieniowe: serby – chordofon z Grębienia, mazanki, złóbcoki, skrzypce formy fabryczne i hybrydyczne.
2005 – Jadwiga Romana Bobrowska: Mikołaj Rej o muzyce ludowej W XVI-wiecznej Polsce, Warszawa.
– chordofony: gęśle, skrzypice, kobza,
– aerofony: drwa, kije, piszczałka, fletniczki, trąba, trąbka, dudy, kozi róg, kozi rożek,
– membranofony: bęben, bębenek, szkapi brzuch,
– idiofony: drumla, pęcherz.
2014 – Ewa Dahlig-Turek, Maria Pomianowska: Fidele kolanowe. Re(Konstrukcja), Warszawa-Lublin-Kraków.
https://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/Content/52933/Teka_Lubelska_4_DRUK_2.pdf
2015 – Aneta I. Oborny: Polskie instrumenty ludowe, MUZA.
LITERATURA ZAGRANICZNA
1978 – Musical Instruments of The World. An Illustrated Encyclopedia by The Diagram Group, A Bantam Book, USA October 1978.
Publikacje dedykowane poszczególnym grupom instrumentów
BĘBNY SZNUROWANE I BASY DWUSTRUNNE
1965 – Jarosław Lisakowski: Nieznane ludowe instrumenty muzyczne w Polsce. Basy kaliskie, w: Muzyka, nr 3.
1967 – Jarosław Lisakowski: Nieznane instrumenty muzyczne w Polsce. Kaliskie bębny osznurowane, w: Muzyka, nr 4, s. 37–45.
1971 – Jarosław Lisakowski: dodatek Instrumenty muzyczne w: Pieśni kaliskie, Kraków.
CYMBAŁY
2013 – Piotr Dahlig: Cymbaliści w kulturze polskiej, Warszawa.
HARMONIE
2012 – Olga Siejna-Bernady: Polskie harmonie. Budowa – produkcja – funkcja w kulturze do roku 1939, Toruń.
2007 – red. Tomasz Rokosz, Dorota Samociuk: Studium harmonii polskiej. Materiały źródłowe projektu zrealizowanego przez Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego i Bartłomieja Stańczyka Accrea Accordions, Lublin.
LIRA KORBOWA
2022 – Zbigniew Jerzy Przerembski: Lira korbowa w tradycji kulturowej Rzeczypospolitej, Lublin.
– Zbigniew Jerzy Przerembski: Z dziejów praktyki lirniczej na ziemiach Rzeczypospolitej:
https://lirakorbowa.com/wp-content/uploads/2020/03/Z_dziejow_praktyki_lirniczej_na_ziemiach_Rzeczypospolitej.pdf
■
PISZCZAŁKI, FUJARKI
1984 – Alojzy Kopoczek: Instrumenty muzyczne Beskidu Śląskiego i Żywieckiego. Aerofony proste i ich repertuar, Bielsko-Biała.
■
SKRZYPCE (ludowe i profesjonalne)
1972 – Włodzimierz Kamiński, Józef Świrek: Lutnictwo. Wstęp do sztuki lutniczej, Kraków.
1996 – Janusz Jaskulski: Polakowi tylko Boga a skrzypic. Dzieje lutnictwa na ziemiach polskich do II wojny światowej, Poznań.
– gęśle, psalterium, instrumenty z wykopalisk,
– suka, mazanki, basy.
2001 – Genius Stradivari, Muzeum Instrumentów Muzycznych o. Muzeum Narodowego w Poznaniu, Poznań.
2012 – Wojciech Malawski: Lutnictwo podhalańskie ciągłość tradycji, Liber Pro Arte i Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa.
– o lutnictwie, sztuce lutniczej, technice, portrety lutników.
2016 – red. Patryk Frankowski: Polska szkoła lutnicza. Instrumenty Grobliczów i Dankwartów, Muzeum Narodowe w Poznaniu.
Instruktaże
1972 – Józef T. Klukowski: Sami robimy zabawki i instrumenty muzyczne, Warszawa.
– wstęp o muzykowaniu amatorskim, budowaniu instrumentów w szkole, akustyce i skalach dźwięków,
– instrumenty dęte – budowa fujarki cylindrycznej, sposoby dostrajania, pielęgnacja i konserwacja, flet suwakowy, kukułka, sowa, słowik, przepiórka, fujarka wierzbowa, piszczałki i trąby drewniane,
– instrumenty perkusyjne – bębny; ksylofon; idiofony drewniane: ksylofon, kołatki, klekotki (kastaniety), grzechotki, terkotki; skrzekotki, burczybas, konew muzyczna; metalofony: tam-tam, trójkąt muzyczny, talerze i czynele, dzwonki metalowe, diabelskie skrzypce; instrumenty kapeli janczarskiej: janczary, buńczuk, buzdygan, berło, lira; mirlitony: „flet cebulowy”, listek,
– instrumenty muzyczne pomysłu budowniczych amatorów – monochord, szpilkofon, metalofon, cymbałki z płytek szklanych, dzwonki z rurek szklanych.
– materiały z realizacji projektów w programie Szkoła Mistrzów Budowniczych Instrumentów Ludowych, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, 2012–2024:
https://muzykatradycyjna.pl/pracownia-muzyki-i-tanca-tradycyjnego/szkoly-mistrzow-budowniczych-instrumentow-ludowych/
Dla dzieci
2017 – Krzysztof Butryn: Rośnij muzyczko, rośnij… Polskie instrumenty ludowe, Lublin.
– książeczka do zabawy.
– Poznawaj instrumenty z Józefem Brodą:
https://muzykatradycyjna.pl/dla-dzieci/multimedia/poznawaj-instrumenty-z-jozefem-broda/
Katalogi muzealne i inne źródła
2001 – Teresa Lewińska: Polskie ludowe instrumenty muzyczne. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Warszawa.
https://ethnomuseum.pl/informacja-naukowa/wydawnictwa/polskie-instrumenty-muzyczne/
■
W muzeach i instytucjach znajdują się dedykowane instrumentom publikacje np. katalogi do wystaw czasowych, np.
– Wydawnictwa z Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu:
https://muzeuminstrumentow.pl/wydawnictwa/
■
Wiele ciekawych publikacji o instrumentach oraz kulturze ludowej powstało w regionalnych ośrodkach, muzeach i instytucjach kultury. Nie sposób wymienić większości. Jako źródło dalszych poszukiwań polecam artykuł prof. Piotra Dahliga, który „dzieli źródła wiedzy na sześć rodzajów: archeologiczne, ikonograficzne, piśmiennicze, przekazy z tradycji ustnej, obiekty muzealne, instrumenty w aktualnej praktyce muzycznej”. W artykule Dahlig podaje „zarys stanu badań”, który stanowi bogatą bibliografię o polskiej kulturze ludowej.
2016 – Piotr Dahlig: Ludowe instrumenty muzyczne w Polsce – przegląd badań, w: Twórczość Ludowa 2016 Nr 1–2:
https://zgstl.pl/wp-content/uploads/2020/09/TL_2016_1-2.pdf
STRONY INTERNETOWE
– ludowe.instrumenty.edu.pl – bardzo ważna strona z fotografiami i opisami instrumentów z kilku kolekcji muzealnych wzbogacona o materiały audiowizualne
– dudziarze.pl – strona poświęcona tradycji gry na dudach
– bubny.in.ua – strona poświęcona bębnom na Ukrainie
– lirakorbowa.com – strona Pracowni Lir Korbowych Stanisława Nogaja
– cymbaly.com.pl – strona poświęcona instrumentowi cymbały i ich różnym odmianom, prowadzona przez twórcę Artura Jachimowicza
– basites.wordpress.com – strona o basach łotewskich, z fotografiami archiwalnymi, materiałami audio i wideo a take ciekawymi publikacjami, m.in. e-bookiem z instruktażem i wskazówkami, jak zbudować tradycyjny łotewski bas trzystrunowy i smyczek
– materiały związane z instrumentami na muzykatradycyjna.pl:
• zakładka Wiedza/budowa instrumentów
https://muzykatradycyjna.pl/wiedza/budowa-instrumentow/
• Kwartalnik Instrumenty:
https://muzykatradycyjna.pl/kwartalnik/instrumenty/
■
MATERIAŁY NA YOUTUBIE
– Targowisko Instrumentów – cykl opowieści gości TI o instrumentach, z 2011 roku na Festiwalu Wszystkie Mazurki Świata
https://www.youtube.com/watch?v=KGEF-ZuNlPs&list=PLhHRSslhaF734ZbQzbzNj3bp0ovphAZlU
– Szkoła Mistrzów Budowniczych Instrumentów Ludowych – program realizowany przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca od 2012 roku – materiały twórców z realizacji projektów:
https://muzykatradycyjna.pl/pracownia-muzyki-i-tanca-tradycyjnego/szkoly-mistrzow-budowniczych-instrumentow-ludowych/
– Instrumenty z duszą – cykl 14 odcinków filmów, Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, 2016–2020:
https://www.youtube.com/watch?v=m-kGriKYIo8&list=PL-vEE7TX3aIfca1edpfKRz3Vt6HURNAMf
– Ogólnopolska Konferencja Instrumentologiczna – materiały z konferencji, 2020–2021:
https://www.youtube.com/@konferencjainstrumentologiczna/playlists
TARGOWISKA INSTRUMENTÓW
Oprócz efektów pracy badawczej naukowców, które zawarte zostały w publikacjach, ważnym zjawiskiem w kulturze są żywe sytuacje, w których można spotkać zarówno twórców instrumentów, jak i ich wyroby. W Polsce takie miejsca spotkań i wymiany na szerszą skalę od kilkunastu lat organizaowane są jako targowiska lub jarmarki instrumentów.
– Targowisko Instrumentów – autorska praktyka animacji kulturowej zainicjowana przez Piotra Piszczatowskiego (Fundacja Inicjatyw Twórczych):
https://www.targowiskoinstrumentow.pl/
– więcej o targowiskach wkrótce!
