Wielkopolska to rozległa kraina z bogatym i różnorodnym dziedzictwem kulturowym. Jednocześnie jest to region pod wieloma względami spójny, zarówno jeśli chodzi o kwestie poczucia tożsamości i świadomości regionalnej czy językowej, jak i kulturę – materialną i niematerialną. Złożone dzieje historyczno-polityczne miały ogromny wpływ na kształtowanie się tej ostatniej, w tym również muzyki tradycyjnej.
Badając muzykę tradycyjną z różnych stron Wielkopolski, łatwo wyodrębnić powszechny idiom melodyczno-rytmiczny – przytoczyć tu można wyraźną tendencję muzykantów do stosowania tempa rubato, obecność niespotykanych nigdzie indziej wiwatów, nieduże, oszczędne składy kapel, melodykę pieśni opartą na skalach dudziarskich czy burdonowy charakter harmonii. Co może wydawać się szczególnie spójne dla całej Wielkopolski , to istotna pozycja skrzypiec we wszystkich podregionach, duża popularność klarnetu i najczęściej brak membranofonów w składach kapel.
W Wielkopolsce mamy do czynienia z mnogością instrumentów regionalnych, które stanowią dziedzictwo materialne, a praktyka gry, jak i ich wytwarzanie, zalicza się do dziedzictwa niematerialnego. Warto również spojrzeć na region i jego muzykę jako kulturowe i geograficzne pogranicze Słowiańszczyzny i Europy Łacińskiej oraz jako na region leżący między Pomorzem, Kujawami i Kaszubami na północy, a Śląskiem i Dolnym Śląskiem na południu.
Wielkopolska zachodnia
Zachodnia Wielkopolska to kraina kojarzona przede wszystkim z Regionem Kozła. Emblematycznym dla tego obszaru jest instrument z grupy aerofonów, odmiana dud wielkopolskich – kozioł biały, zwany też weselnym. Strój piszczałki burdonowej (tzw. bąka) to Es (Eb), mówimy więc, że „kozioł biały stroi w Es”. Podwójna nazwa instrumentu określa z jednej strony jego wygląd – zbiornik powietrza (worek) wykonany jest w całości z koziej skóry z białym włosiem. Z drugiej strony nazwa „weselny” związana jest z momentem, w którym kozioł biały pojawiał się na tradycyjnym weselu – koźlarz zaczynał grać na nim dopiero po tzw. „wielkim obiedzie”. Wcześniej wszystkim obrzędom związanym z weselem – takim jak wyprowadzenie panny młodej, przemarsz czy przejazd do kościoła, jak i z kościoła do domu weselnego, towarzyszył kozioł czarny, strojący w F, zamiennie określany jako kozioł ślubny, doślubny lub dudki doślubne.
Z kozłem białym często grywa skrzypek, który dla ułatwienia przestraja swoje skrzypce o pół tonu w górę, otrzymując dźwięk Es w pierwszej pozycji. Do takiego składu dołącza często klarnet Es, grający oktawę wyżej od kozła, jak i trąbka B (chociaż dziś już sporadycznie), na której trębacz gra w wygodnej dla siebie tonacji F-dur. Z kolei kozłowi czarnemu często akompaniują mazanki, czyli rodzaj polskiego chordofonu smyczkowego o ósemkowym konturze, podobnego do małych trzystrunowych skrzypiec.
Regionalną odmianą dud są także sierszeńki – małe dudki ćwiczebne, pierwotnie nadymane ustnie, z czasem na potrzeby nauki w lokalnym ognisku muzycznym mistrz koźlarski Tomasz Śliwa skonstruował sierszeńki z dymką (nadymane ręcznie).
Posłuchaj:
Wielkopolska południowo-zachodnia
Poruszając się od Regionu Kozła na wschód i południowy wschód, zauważamy początek występowania dud wielkopolskich. Na tym obszarze będzie to odmiana bukowsko-kościańska , zgodnie ze swoją nazwą występująca w największym stopniu na obszarze od Buku (na wschód od Nowego Tomyśla) do Kościana i Śremu. Dudy wielkopolskie typu bukowsko-kościańskiego to instrument strojący wyżej od kozła białego czy kozła czarnego. O ile kozioł jest instrumentem oscylującym w okolicach altu, tak dudy wielkopolskie są dudami sopranowymi. Obecny strój dud wielkopolskich w regionie to B, aczkolwiek ten obniżał się wraz z bliskością Regionu Kozła.
Kolejnym regionalnym instrumentem południowo-zachodniej Wielkopolski są grające w duecie razem z dudami wielkopolskimi skrzypce podwiązane (zwane także przewiązanymi). Są to spreparowane skrzypce, w których szyjkę przewiązuje się za pomocą dratwy i zapałki (lub innego mocnego elementu, np. kurzej kości) w mniej więcej ⅓ długości (w zależności od mikroregionu i lokalnego stroju dud). Dzięki temu uzyskuje się ten sam strój, co dud wielkopolskich (jednocześnie upodabniając brzmienie instrumentu do wcześniejszych mazanek). Skrzypek może stosować wygodne palcowanie I pozycji, pomimo przesunięcia ręki do pozycji IV–V, i używać pustych strun. Skrzypce podwiązane wyparły mazanki w początkach XIX wieku.
Posłuchaj:
Wielkopolska południowa
Wielkopolska południowa to region występowania dud wielkopolskich typu rawicko-gostyńskiego. Są to dudy o wyższym stroju od dud bukowsko-kościańskich. Ich obecny ustalony strój to H, chociaż historycznie sięgał do c (Jarocin–Krotoszyn–Rawicz) i aż do cis i d w okolicach Gostynia. Dudy te, oprócz stroju, wyróżniały też charakterystyczne różki przy główce, wykonane nie z kłów odyńca (jak w bukowsko-kościańskich), a z miedzianego drutu. Podobnie jak w południowo-zachodniej wielkopolsce, dudy w tym regionie grają ze skrzypcami podwiązanymi (odpowiednio wyżej przewiązanymi). Przykładem tradycyjnego instrumentarium Wielkopolski południowej jest Kapela Biskupianie z Domachowa i okolic.
Posłuchaj:
Od tego miejsca, poruszając się dalej na wschód i południowy wschód w kierunku dawnej granicy zaborów, na naszej mapie przestają pojawiać się dudy, a funkcję burdonu, dotychczas granego przez bąka, przejmują chordofony smyczkowe. Pełnią również funkcję rytmiczną; w składach kapel tradycyjnych wciąż nie pojawiają się membranofony. Interesującym instrumentem tradycyjnym związanym z tymi stronami jest czterostrunowa basetla wielkopolska z okolic Osieka k. Rawicza. W południowej Wielkopolsce stanowiła podstawę rytmiczną i harmoniczną tradycyjnych kapel złożonych z skrzypka prymisty, skrzypka sekundzisty, klarnecisty i basisty.
Wielkopolska południowo-wschodnia — Ziemia Kaliska
Emblematycznym instrumentem jednoznacznie kojarzonym z instrumentarium Ziemi Kaliskiej są dwustrunowe basy kaliskie. Basy te sporządzane są z całego wydrążonego kawałka drewna (poza płytą). Basy kaliskie stroi się w kwincie d-a do skrzypiec. Grający nie skraca strun – instrument pełni w kapeli ze skrzypcami funkcję rytmiczną i kwintowego burdonu. Niektórzy muzykanci w podczas gry na basach kaliskich używali smyczka w kształcie łuku.
Charakterystycznym instrumentem związanym również z Ziemią Kaliską jest bęben osznurowany. Gra się na nim za pomocą pałki i tzw. rózgi w kapeli ze skrzypcami i basami kaliskimi. Przykładem takiego składu była Kapela z Zadowic. Oprócz bębna osznurowanego, na Ziemi Kaliskiej spotyka się w również bębny z trójkątną stalką. Czasami do takiego zestawu dołączał klarnet lub trąbka. Jednak najprostszą formą kapeli spotykanej w Kaliskiem do II wojny światowej był skrzypek wraz z bębnistą.
Posłuchaj:
http://www.ludowe.instrumenty.edu.pl/pl/instruments/show/instrument/4578
Wielkopolska centralna
W Wielkopolsce centralnej, w Poznaniu i w miasteczkach i wsiach położonych na zachód i południe (sporadycznie na północ), również szeroko rozpowszechnione są dudy wielkopolskie i skrzypce podwiązane (nierzadko występowały kapele po kilku dudziarzy i kilku skrzypków). Z kolei we wsiach na wschód od Poznania w instrumentarium kapel tradycyjnych, podobnie jak na południowym wschodzie województwa, zaczynają pojawiać się basy i bębny. Znakomitym tego przykładem jest zespół Tośtoki z Pięczkowa. Pojawia się tutaj kontrabas, na którym grający nie skraca strun. W składzie gra również trąbka, klarnet i skrzypce prym. Z czasem w tamtejszych kapelach zaczął pojawiać się również akordeon i bęben bez talerza.
Posłuchaj:
Wielkopolska wschodnia
Instrumentarium Wielkopolski wschodniej wskazuje na silne wpływy regionów znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie tego podregionu – tj. Kujaw Borowych, Łęczyckiego i Ziemi Kaliskiej. W składach instrumentarium kapel z tego regionu zaznacza się wyraźna rola bębna z talerzem lub ze stalką, prym wiodą skrzypce (czasami zwielokrotnione), bardzo częsty w kapelach jest akordeon i klarnet. Wartym uwagi zespołem z Wielkopolski wschodniej jest Zespół Ludowy „Babiak”.
Posłuchaj:
https://folklorkujawski.pl/bands/65
Wielkopolska północno-wschodnia — Pałuki
Instrumentarium Wielkopolski północno-wschodniej to głównie skrzypce (często zwielokrotnione nawet do trzech), klarnet i kontrabas. W przeszłości w kapelach występowała również maryna (o której więcej w następnym akapicie). Obecnie wiele kapel Pałuckich ma w swym składzie dodatkowo akordeon.
Posłuchaj:
Wielkopolska północno-zachodnia — Ziemia Szamotulska
W Wielkopolsce północno-zachodniej sporadycznie występowały dudy wielkopolskie. Funkcję harmoniczną i rytmiczną częściej pełniły chordofony smyczkowe – kontrabas i emblematyczny dla Ziemi Szamotulskiej instrument – maryna. Ten niezwykły twór zdaje się łączyć w sobie kilka funkcji i cech regionalnych, dlatego warto poświęcić mu trochę więcej uwagi. To instrument będący jednocześnie chordofonem, jak i idiofonem. W budowie, brzmieniu i sposobie gry dostrzec można w nim podobieństwo do kaszubskich skrzypiec diabelskich, co stanowi swoisty łącznik kulturowy między instrumentami wielkopolskimi i kaszubskimi. Maryna akompaniuje w kapeli skrzypcom i klarnetowi C. Sztandarowym przykładem instrumentarium Wielkopolski północno-zachodniej i Ziemi Szamotulskiej była Kapela Orlików, w której z czasem jednak maryna została zastąpiona przez kontrabas.
Posłuchaj:
Analizując tradycyjne instrumentarium charakterystyczne dla poszczególnych mikroregionów Wielopolski, nie należy zapominać o całej grupie instrumentów fabrycznych, czy też profesjonalnych, na których również grano tradycyjny repertuar. Niegdyś powszechnie występowały kapele z instrumentami takimi jak harmonia diatoniczna, bandoneon (te dwa rodzaje harmonii szczególnie liczne na pograniczu Wielkopolski z Brandenburgią i Dolnym Śląskiem) czy akordeon. Popularne były również małe orkiestry dęte. Na tutejszych wsiach bardzo często grywano także na organkach, czyli na harmonijkach ustnych, zarówno diatonicznych, jak i chromatycznych. Z instrumentów rytmicznych w kapelach powszechne były także duże membranofony – orkiestrowe bębny z talerzem lub bez, i całe zestawy perkusyjne. W czasach późniejszych mamy do czynienia z przypadkami łączenia instrumentarium ludowego z profesjonalnym (np. Kapela Kotkowiacy).
Bibliografia:
Olędzki Stanisław (1978). Polskie Instrumenty Muzyczne. Polskie Wydawnictwo Muzyczne.
Pietruszyńska (Sobieska) Jadwiga (1937). Dudy wielkopolskie, Poznań.
Sobieski Marian (1973). Mazanki, serby, skrzypce, W; Polska muzyka ludowa i jej problemy, Warszawa.
Janiszewski Antoni (2006). Wielkopolskie dudy, kozioł weselny, kozioł ślubny i sierszenki, Podręcznik do nauki gry na wielkopolskich instrumentach ludowych z ilustracjami. WBPiCAK, Poznań
Lisakowski Jarosław (1980). Pieśni Ludowe Regionu Kozła, WDK LTK, Zielona Góra.
Józef Majchrzak (2007). Folklor Ziemii Kępińskiej.
Glapa Adam, Kowalski Alfons (1961). Tańce i zabawy wielkopolskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Melodie stamtąd. Nagrania archiwalne pieśni i muzyki regionu kaliskiego ze Zbiorów Fonograficznych Instytutu Sztuki PAN cz. (1947 – pierwsza poł. 1959 r.).
Muzyka źródeł 05, Wielkopolska (1997). Kolekcja Muzyki Ludowej, Polskie Radio, CD.
„Instrumenty z duszą”, odc. 2 – Kozioł biały i czarny, Narodowy Instytut Muzyki i Tańca.
Wywiad z Krysztofem Pydyńskim kulturaupodstaw.pl/zeby-muzyka-nie-zaginela/
