Praca na wsi — kalendarz

Specyfika tradycyjnego wiejskiego gospodarowania opierała się na całkowitym braku granic między domem i miejscem pracy, życiem prywatnym i zawodowym. Fizyczny trud, umiejętność wykonywania rozmaitych, zależnych od płci obowiązków, a przede wszystkim respekt wobec pracy na roli, od pokoleń stanowiły podstawę tożsamości mieszkańców wsi, wartościowania członków najbliższych społeczności oraz przedstawicieli innych sfer. Kto nie uprawia ziemi, ten „obcy”. Myliłby się jednak ten, kto zakres prac w gospodarstwie wiejskim ograniczy do orki i zasiewu. Nieustającej przez cały rok aktywnej trosce o plony ziemi, wspieranej płodnościowymi praktykami cyklu kalendarza obrzędowego, towarzyszyły nie mniej wymagające zadania „wokół komina” i w obejściu, tak powszednie, że uchodzą uwadze rolniczych poradników i kalendarzy sprzed lat. Opieka nad najmłodszymi dziećmi, codzienne przygotowanie pożywienia dla rodziny, a więc ciągłe dostarczanie wody i opału, obrządek, czyli zapewnienie paszy i podściółki dla zwierząt, dojenie bydła do trzech razy dziennie, przetwórstwo zboża na kasze, pieczenie chleba, produkcja i sprzedaż jaj, masła czy serów, doraźna opierka i naprawy odzieży — to tylko niektóre z punktów na niewidzialnej liście zadań mieszkańców wsi sprzed rewolucji mechanizacyjnej.

WIOSNA

 

• Roboty w polu.
• Pranie, wiosenne i świąteczne porządki: czyszczenie mebli, bielenie wnętrz.
• Codzienne i przedświąteczne przygotowanie pożywienia dla ludzi i zwierząt przy wyczerpujących się zapasach; zbiór wiosennych grzybów i ziół dla podreperowania diety na przednówku.

Praktyki magii wegetacyjnej:

• Niszczenie symboli śmierci i braku; pogrzeb żuru i śledzia, palenie lub topienie Marzanny i Judasza.
• Wabienie bociana (wiosny, nowego życia); wołanie, umieszczanie w gniazdach pieczywa obrzędowego w kształcie „busłowych łap”, narzędzi rolniczych.
• Wielkanocne zdobienie jaj,i zastosowanie święconych pisanek w działaniach ochronnych. Przygotowanie i użycie poświęconych palm do okadzania zwierząt przed pierwszym wypasem, toczenie święconych pisanek po bokach bydla dla pełności i krągłości ich boków. Umieszczanie jaj i palm w bruzdach na polu dla plenności ziemi, dodawanie fragmentów ususzonych palm do ziaren przeznaczonych na zasiew.
• Ośpiewywanie wysianego zboża.
• Użycie wielkanocnej wody i młodych gałązek do polewania i smagania dziewcząt na wydaniu, przywołówki dyngusowe, kolędowanie wiosenne; wołoczebne, „po dyngusie”, z kurkiem, z gaikiem.
• Majenie wsi tatarakiem i obchodzenie pól z Królewną na Zielone Świątki.

Pierwszy numer ode dwora:
znajduje się tam
ładna dziewula, urodna, do ludzi podobna,
na imię jej Kasiuchna!
Dla jej urody potrzeba cztery wiadra wody!
A niech śpi, niech się niczego nie boi,
bo za nią Antek Stasiak stoi,
ten ją wykupił.
Kujawy

KWIECIEŃ

• Koniec siewu zbóż jarych i wczesnego lnu.
• Wysiew lucerny, trawy i koniczyny w owies i jęczmień. Kontrola ozimin — przy ciężkiej ziemi i rzadkiej pszenicy — włóczenie bronami.
• Kropienie wschodzących roślin na polach gnojówką, jeśli rzadko rosną.
• Usuwanie owadów z rzepaku i rozsady.
• Dbanie o zwierzęta.
• Sadzenie ziemniaków.
• Usuwanie myszy polnych wspólnymi siłami całej wsi.

Wywiózym se gnoju na trzy stajonecka,
trzeba go rozrzucić, bedzie sadzonecka.
Zimnioki juz z kopca kobita mi kraje,
trzeba je posadzić z nadchodzącym majem.
Kto zimnioków w polu w pore nie zasadzi,
tyn ni mo na zime, w dumu sie wciunz wadzi.
Deszno, pow. Jędrzejów (Chorosiński 1955)

[…]
Oj, teraz sadzimy te zimnioki w polu,
niech nom wszystkie pokiełkujo ji urosnoć zdolo.
Oj, przydo tu tata redłym do redlinio,
ji my z mamo hań przydzimy w cyrwcu do pielinio.
Stara Wieś, pow. Iłża (Chorosiński 1955)

MAJ

• Koniec późnych siewów, wysadzeń buraków i ziemniaków. Wysiew lnu i konopii, kukurydzy, gryki, prosa, fasoli, maku, ogórków, roślin na paszę. Wysadzenie kapusty z rozsadnika na świeżo nawożone gnojem pole.
• Bronowanie wschodzących ziemniaków, czyszczenie buraków i marchwi motykami; odchwaszczanie i spulchnianie ziemi. Przywiązywanie chmielu do tyk słomą.
• Wypas zwierząt, gdy tylko wzejdzie i obeschnie trawa; baczna obserwacja i ochrona przed wzdęciem bydła, dbanie o zwierzęta w hodowli przyzagrodowej. Strzyżenie owiec.
• Obserwacja i ochrona kwitnących sadów.

Oj, zeby nie tyn sodecek, te moje uowoce,
to bym se casym pospoł, nie dulcoł bez noce.
Oj, sadecku, wielki lesie, chyle w tobie drzewek,
tyle bede ci śpiwoł, az braknie mi śpiwek.
Okwitnij mi ładnie, gynsto ji bruń sie od skody,
niech słunie cie uogrzywo, nie zbraknie ci wody.
Niech pscoły tu zaglundajo, tu do tego kwiecio,
a ty dozyj zdrowo, cało aze do stulecio.
Przecie ześta przyrzykały, prosiły, bym mijoł,
jakzym chcioł siekirum [ścinać] na Gody w wilijo.
Dwikozy, pow. Sandomierz (Chorosiński 1955)

LATO

• Wypas zwierząt, dbanie o zwierzęta w hodowli przyzagrodowej.
• Wzmożona praca przy przygotowaniach do żniw i zbiorze plonów.
• Sąsiedzka i gromadzka wzajemna pomoc przy zbiorach; tłoka.
• Codzienne przygotowanie pożywienia, szczególnie wzmożone podczas żniw.

Praktyki magii wegetacyjnej

• Gałązki zebrane podczas procesji Bożego Ciała z ołtarzy umieszczane w domach i budynkach inwentarskich dla ochrony przed złymi mocami.
• Wianki z ziół plecione i święcone na oktawę Bożego Ciała — umieszczane w budynkach mieszkalnych i gospodarskich, wysuszone — wkruszane do siary po ocieleniu lub oprosieniu i podawane do picia zwierzętom dla ochrony bydła i trzody przed chorobami i urokami.
• Ochronne wianki z ziół zakładane na rogi bydłu przed pierwszym wypasem.
• Zioła zbierane i używane w wiglię św. Jana, zatykane za strzechy domostw i budynków gospodarskich — dla ochrony, płodności, powodzenia.
• Zaklinanie urodzaju i rytualne oczyszczenie przez palenie ogni sobótkowych na łąkach i obieganie pól z płonącymi pochodniami podczas obrzędów przesilenia letniego.
• Bukiety z plonów święcone w uroczystość Matki Boskiej Zielnej — po wysuszeniu używane w chorobach i dla ochrony ludzi i zwierząt przed złem.

[…] Latym to sie wyjechało w pole, urobiło sie zimie; nie było tam takich nawozów sztucznych, jak teraz, ino obornik najwincy; łowce trzymali, wełny było dużo. I wtedy parobczok musioł zboże łumić rozsioć, a przyszła rżniwa, to była najwinkszo łuciecha lu noc, bo kożdy łupragniony jodła. Winc gospodyni nosiła jajówki, chleb z jajim smażunym dla robotników rżniwnych ji wszyscy wspólnie jedlim i pilim. I którzy gospodarze nie mieli robotnika, to poślim z chyńcium mu pumóc, czasym do dwunasty godziny sie zeszlim w nocy ji mu pumoglim To nos zadowolnił, doł jeść i pić w karczmie do rana. Tak było pirwy.
Ciechrz, pow. mogileński (Kujawy), 60-letni mężczyzna
Zapisane w l. 1946-47 przez Z. Sobierajskiego (Wróbel 2006)

Przednóweczek schodzi, zniwa sie zblizajo,
zboze juz bieleje, przepiórki piskajo.
Powrósełka robie, knowiami prostuje,
a późni kłosecki w pyndel zawiunzuje
Trza narobić sporo, poskładać w wiunzecki,
bedzie cym zwiunzywać pozynte gorztecki.
Sienno, pow. Iłża (Chorosiński 1955)

CZERWIEC

• Ochrona upraw przed chwastami; powtórne okopywanie buraków, ziemniaków, kukurydzy, pielenie lnu.
• Przesadzanie kapusty. Zbiór rzepaku, koniczyny, sianokosy.
• Wypas zwierząt, dbanie o zwierzęta w hodowli przyzagrodowej, ochrona bydła i trzody przed owadami i wysokimi temperaturami, włączenie do pasz świeżej zieleniny.
• Ochrona gnoju przed zapaleniem; polewanie wodą lub gnojówką.
• Zbiór ziół do domowych apteczek dla leczenia ludzi i zwierząt gospodarskich.

Wyjechołym w pole redlić, jescse nie był dziń,
napotkołym plewiarecke, co plewiła lin.
Plewiarecko kochanecko, cy chces mojum być?
Jo ci tero nie odpowim, muse linek plić.
Lepi obrydloj zimnioki, bo na nich pora,
naznij, nakop i nasykuj, to bede twoja. […]
Skarżysko-Kamienna

Oj, piele zimnioki pod lasym na staju,
bo moje grumbecki, chwostym zarostajo.
Oj, narwałam mlicu, ładnego powoju,
dum krówce na wiecór, jak pójde do doju.
[…] Rośnijta mi, krzoki, kwitnijta jak piana,
zajrze jesce do wos na Świntego Jana.
Sarnówek, pow. Opatów

[…]
Trza mi sie uwijać i doplewić grzundek
słunecko zachodzi, ceko mie obrzundek.
Wygoda, pow. Iłża
(Chorosiński 1955)

LIPIEC

• Wypas zwierząt, troska o zwierzęta w hodowli przyzagrodowej.
• Przygotowanie gospodarstwa do żniw; wyrównanie i naprawy klepisk w stodołach, łatanie dachów, zatykanie dziur mysich, sprzątanie sąsieków i ścielenie ich chrustem dla przewiewności pod gromadzonymi snopami. Naprawy i wzmocnienie wozów.
• Żniwa — zbiór żyta i jęczmienia, kolejno pszenicy, na koniec owsa; żęcie, odbieranie, wiązanie w snopy, przy dobrej pogodzie ustawianie „kopek” na polu do osuszenia przez słońce i przewiania, zwożenie do stodół; w domach przygotowanie większej ilości pożywnej strawy dla pracujących w polu.
• Po zbiorze zbóż, przygotowanie roli oraz siew mieszanek grochu i wyki na paszę dla zwierząt.

Oj, przepiórecka w zycie ludzi nawołuje,
oj, poćcie zunć, poćcie zunć, tak se pośpiwuje.[…]
Olszówka, pow. Jędrzejów

Oj, sirpy sie juz zymbio w kuźni u kowola,
oj, bedziewa zacynać, tako pańsko wola.
Oj, bedzie chlebuś nowy, głód num zaspokoji
oj, namiele, upieke, dum pociese moji.
Piotrkowice, pow. Jędrzejów
(Chorosiński 1955)

SIERPIEŃ

• Koniec późnych zbiorów pszenicy i owsa, żniwa prosa i gryki, podorywka ściernisk na poplon, orka ziemi pod zasiew ozimin, kontrola zachwaszczenia.
• Siew rzepaku.
• Drugi pokos traw i koniczyn.
• Nawożenie drzew owocowych gnojówką, podparcie i podwiązanie gałęzi.

Oj, siano moje, siano na podkarcmiu rośnie,
skose cie w jesieni, urośnies na wiosne.
Oj bedu siano jadły kuniki i bydło,
owiecki, barany, nim sie bedzie strzygło.
Stara Wieś, pow. Iłża

Oj, bedzie ślicno strawa i nasinie ładne,
trza jo w pore skosić, niech kwiat nie uopadnie.
Oj, wysuse i skopie, zwieze do stodoły,
bedo krówki jadły i mliko dawały.
Oj, bedo miały siwki co jodać przez zime,
zarzo, pobrykajo po taki kuńcynie.
Kłudzie, pow. Iłża
(Chorosiński 1955)

JESIEŃ

• Przygotowanie roli pod zasiewy.
• Młocka zboża.
• Codzienne przygotowanie żywności dla zwierząt i ludzi.
• Zbiór grzybów, chrustu, owoców leśnych. Zbiór oraz przetwarzanie warzyw i owoców, gromadzenie zapasów żywności.
• Zbiór ściółki leśnej do izolacji zabudowań i uzupełnienia zapasów słomy na posłanie dla bydła. Zabezpieczanie domostw i zbiorów przed mrozem: gacenie chałup liśćmi, faszyną, uszczelnianie ścian z belek mchem, pakułami. Gromadzenie opału.
• Omłot siemienia lnianego na olej, wyprawianie włókna lnu i konopii.

Praktyki magii wegetacyjnej

• Okrężne, dożynkowe rytualne ofiary z płodów ziemi, oczyszczające palenie ognisk na polach i wypalanie ściernisk.
• Ośpiewywanie zasiewów.
• Wróżby, prognozy, zaklinanie powodzenia i płodności w wigilie św. Katarzyny i św. Andrzeja przy użyciu lnu, wody, ognia.

Słunecko sie nachyliło juz pu zachodowi,
a tu jesce nie zuorane… co gospodorz powi.
Trza sie nom uwijać raźni i douorać scyrznio,
bo jak tu gospodarz zajrzy, to mie w gembe wyrznie.
Józefów, pow. Iłża (Chorosiński 1955)

Wczoraj włóczułym w kunie. Późni jak sielim na wieczór, to jiździołym w kunie. Na wieczór sie włóczylym, przepisywołym rachunki, polskie ji czytać sie łuczyułym. A dzisiej tatuś rżnuł sieczke, a jo kunie poganiołym, ji sie zabrołym do szkoły.
Sędzin, pow. aleksandrowski (Kujawy), 9-letni uczeń
Zapisane w l. 1946-47 przez Z. Sobierajskiego (Wróbel 2006)

WRZESIEŃ

• Wypas zwierząt, troska o zwierzęta w hodowli przyzagrodowej.
• Zbiór kukurydzy, konopii, potem lnu i koniczyny nasiennej na zasiew. Zbiór i suszenie fasoli.
• Orka, przygotowanie roli i zasiew ozimin; pszenicy i żyta. Plewienie rzepaku.
• Wykopki wczesnych ziemniaków, przygotowanie piwnic lub kopców do ich przechowywania; gromadzenie słomy, liści i gałęzi leśnych do przykrycia zbiorów.
• Drugi rozród świń.
• Dbanie o pierzący się drób; dobra dieta, ochrona przed wilgocią. Tuczenie indyków i gęsi.
• Opierka w rzekach.
• Zbiór i przygotowanie owoców do przechowania; suszenie, przetwórstwo.
• Owijanie młodych drzew w ogrodach jałowcem lub cierniem dla ochrony przed zającami. Przycinanie suchych lub zbyt gęstych gałęzi owocowych w sadach.

Oj, Siewno juz nadchodzi,
oj, trza nom jechać w pole
zbozo ześwa nawioli,
cas go rzucić w role […]
Dziurków, pow. Iłża

Oj, zniwa juz minyły, da zblizo sie kopanie,
trza uobilić, naprawić, da, i zrobić num pranie.
Oj, dosiwojta chłopy, da motyki sykujta,
bo zacyny kopanie u nasego wójta.
Oj, śpiwaju na niwie az sie tam rozligo,
z robotum sie zwijajo, da az motycka migo
Sienno, pow. Iłża
(Chorosiński 1955)

PAŹDZIERNIK

• Koniec późnych zasiewów, kopania i kopcowania ziemniaków, buraków pastewnych. Kontrola i zabezpieczenie kopców oraz piwnic od mrozu.
• Gromadzenie opału na zimę.
• Troska o zwierzęta.
• Zabezpieczanie miejsc po obciętych gałęziach, czyszczenie z mchu i bielenie pni drzew owocowych w sadach. Sadzenie młodych drzewek.
• Obróbka lnu i konopii na włókno; omłot, moczenie, roszenie, suszenie, międlenie, czesanie kądzieli.

W październiku to jeszcze do szkoły sie nie chodziło, już w marcu tyż nie, bo już praca beła, dziecioki byli zajente — kożdy do pracy szed, sie pracowało na zimi, późni sie chodziło do roboty, do nafty […].
Sędzin, pow. aleksandrowski (Kujawy), mężczyzna 83-letni.
Nagrane w 1977 r. przez A. Wróbla (Wróbel 2006)

Mocy mi sie linek pod Wolo na stawie,
trza do niego zajrzyć, moze un mo prawie.
Umók juz niezgorzy, wyjmować sie prosi,
trza na łunke wyniś, niech sie na i rosi.
Chodźze, Kasiu, chyzo, mama cie wołajo,
linek juz urosioł, sami go ściogajo.
Mindlica juz ceko za chliwym pod ściano,
trzeba linek mindlić jutro juz od rana.
Trza tyz przysykować scotke do cesanio,
oprzoś i wyrobiać co dziń dobrze z ranio.
Olechów, pow. Iłża (Chorosiński 1955)

LISTOPAD

• Orka ziemi pod wiosenne zasiewy przed mrozami. Nawożenie kompostem i zwlekanie broną łąk, czyszczenie rowów, rozgrabianie kretowisk. Bronowanie i nawożenie ziemniaczysk.
• Przykrycie grubo ziemią kopców.
• Przygotowanie kiszonek z liści na zimową paszę dla zwierząt.
• Kiszenie kapusty.
• Sprzedaż wysłużonego bydła.
• Grabienie i palenie liści w sadach.
• Przygotowanie kołowrotków i warsztatów tkackich do zimowych prac domowych kobiet.
• Na św. Marcina bicie gęsi, zgadzanie służby (parobków, komornic) na nowy sezon.

Oj, porosłaś kapusto, kieby wielkie krzoki,
bedzies nom tyz smakowała w wilijo, w kusoki. […]
Kulczyzna, pow. Jędrzejów (Chorosiński 1955)

Już niedługo nowy roczek i gody,
nie dała mi gospodyni pić wody
Tylko mi się napić piwka kazała,
ażebym się na drugi roczek została
Kujawy (Pawlak 1974)

ZIMA

• Odpoczynek dla pól.
• Dalszy ciąg młocki zbóż.
• Codzienne przygotowanie żywności dla zwierząt i ludzi.
• Prace domowe, przędzenie, tkanie, darcie pierza, uzupełnienie i naprawy rodzinnej garderoby roboczej i odświętnej.
• Przygotowanie do zespołu obrzędów dotyczących przejścia z ciemności do światła, ze śmierci, starego, do nowego, życia.

Praktyki magii wegetacyjnej

• Kolędowanie około Bożonarodzeniowe m.in. w grupach z maszkarami zwierzęcymi (niedźwiedziem, turoniem), np. gwiżdże, a także jako draby, dziady, ślachcice, Herody, szopkarze, szczodraki, Trzej Królowie.
• Goszczenie i karmienie przodków, obsypywanie ludzi i domostw owsem na urodzaj.
• Wiara w sprawczą moc słów wypowiadanych życzeń, zaklinanie urodzaju.
• Straszenie drzew owocowych siekierami dla dobrych zbiorów owoców w nadchodzącym roku, obwiązywanie ich powrósłami ze słomy spod wigilijnego stołu.
• Przygotowanie wypieków obrzędowych; szczodraków, „nowego latka”.
• Kolędowanie zapustne z maszkarami zwierzęcymi: kozą, misiem, bocianem, Kusoki.
• Sylwestrowe, a potem ostatkowe spożycie tłustych potraw jako wróżby na obfity rok.
• Obrzędy przejścia; wywożenie i wkupne żeńcowych (młodych mężatek), ostatnia zapustna zabawa; Podkoziołek, skoki na wysoki len i owies.
• Wielki Post rozumiany jako czas oczyszczenia przed nowym okresem wegetacyjnym.

Praca moja, jag jo był parobkim, to była: Ło trzeci godzinie rano już wstać, narżnuńć sieczki lo kuni ji to rynczno , nie tag jak teros. Wtedy o szósty godzinie śniodanie sie zjadło i stanyło się w stodole z cepamy i do cimnygo wieczora cepamy bić. To była praca! I to było przebieg cały zimy. […]
Ciechrz, pow. mogileński (Kujawy), 60-letni mężczyzna
Zapisane w l. 1946-47 przez Z. Sobierajskiego (Wróbel 2006)

Bije jo cepami od świtu do zmroku,
az mie mdłości biero, dostaje uroku.[…]
Trza posod domłócić i powygrabywać,
bo karbowy cęsto zacyno tu bywać […]
Kozłówek, pow. Iłża

GRUDZIEŃ

• Dalszy ciąg młocki.
• Prace domowe, naprawy i sporządzanie nowych narzędzi, mebli, naczyń i łyżek drewnianych.
• Darcie pierza, przędzenie, tkanie.
• Przygotowania do nadchodzącego roku. Obserwacja aury od 13 do 24 grudnia oraz od 26 grudnia do 6 stycznia — każdy dzień ma zwiastować pogodę na kolejny miesiąc nadchodzącego roku. Wigilijne i sylwestrowe wróżby i prognozy pogody.
• Przygotowanie potraw i praktyk świątecznych obliczonych na zdobycie przychylności przodków, duchów władających rolą.

Gdzie drab w domu, szczęście w domu będzie
krowa się ocieli, dziewka za mąż wyjdzie
(Ogrodowska 2000)

STYCZEŃ

• Domłócanie reszty zbóż zgromadzonych w sąsiekach.
• Dbanie o zwierzęta gospodarskie; kontrola i zabezpieczanie stajni i obór przed mrozem dla dobrej dojności krów i tuczenia się trzody.
• Kontrola ozimin, bruzdowanie, ziemi, łamanie lodu z kałuż na polach przez wpędzenie koni lub bydła.
• Przygotowanie narzędzi rolniczych i sprzętów domowych, przędzenie nici i tkanie płócien.
• Codzienne przygotowanie pożywienia dla ludzi i zwierzyny; trzodzie i drobiowi służy w tym okresie ciepła strawa.

Wywijom cepami sześdziesiunto zime,
umrzyć mi nie dajo, az półtory mine.
Jak przyde do dumu, muse pouobrzundzać
i tak kuniec z kuńcem nie moge nic zwiunzać.[…]
Brześcia, pow. Jędrzejów (Chorosiński 1955)

LUTY

• Dokończenie omłotu zbóż w stodole i przygotowanie ziarna do zasiewów.
• Dbanie o zwierzęta gospodarskie, czyszczenie by gnój nie zasychał w sierści. Przy wczesnym rozrodzie krów — wzmożona częstotliwość dojenia i produkcja masła.
• Uważna kontrola ozimin po zejściu śniegów, wsparcie gnojówką roztrząsaną po polu.
• Kontrola zapasu ziemniaków w kopcach, wietrzenie piwnic dla ochrony przed gniciem warzyw.
• Udeptywanie gnoju bydłem, chronienie zapasu przed wodą deszczową.
• Przycinanie starych drzew w sadach dla obfitszych owocowań.
• Codzienne przygotowanie pożywienia dla ludzi i zwierzyny.

Gdzie koza chodzi, tam się żytko rodzi,
gdzie koza rogiem, tam żytko stogiem!

Źródła:

Chorosiński J., Pieśni pracy ludu kieleckiego, PWM, Kraków 1955.

Kalendarz ludowy na rok 1934, [w:] „Obrona Ludu”, drukiem i nakładem Drukarni Robotniczej W. Pawlak i Spółka, Toruń 1934.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/23710/edition/41435 (dostęp 05.2026)

Kalendarz ludowy na rok 1935, [w:] „Obrona Ludu”, drukiem i nakładem Drukarni Robotniczej W. Pawlak i Spółka, Toruń 1935.
https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/23711/edition/32341/content (dostęp 06.2026)

Ogrodowska B., Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Wyd. Alfa, Warszawa 2000.

Pawlak A. (red.), Kujawy. Polska Pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, cz. 1–2, Wyd. PWM, 1974.

Wróbel A., Bo óny korzyniamy w zimi sum głymboko…, wyd. Dobrzyńsko-Kujawskie Towarzystwo Kulturalne, Włocławek 2006.