Sound & vision

Pilgrim and calvarian songs

Sorry, this article has not been translated yet. Enjoy watching and listening to the recordings!

Praktyka pielgrzymowania do lokalnych sanktuariów była szeroko rozpowszechniona wśród dawnej ludności wiejskiej, śpiew zaś odgrywał bardzo ważną rolę zarówno podczas pieszej wędrówki, jak i w trakcie pobytu w świętym miejscu. Stąd też w polskiej tradycji wykształcił się bogaty repertuar pieśni związanych z popularnymi miejscami pielgrzymkowymi, a także bezpośrednio z samą czynnością pielgrzymowania. W tekstach tego typu utworów znajdujemy nie tylko historie poszczególnych sanktuariów oraz modlitwy do lokalnych patronów. Pojawiają się tam bezpośrednie odniesienia do konkretnych sytuacji i momentów pielgrzymki, np. pożegnania z domownikami przed wyruszeniem w drogę czy powitania lub pożegnania cudownego obrazu.

 

Strona tytułowa druku ulotnego zawierającego pieśń do Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej. Wydawnictwo Franciszka Foltyna z Wadowic, 1886. Źródło: zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

 

Szczególną odmianą pielgrzymowania było obchodzenie dróżek kalwaryjskich. Koncepcja kalwarii polegająca na odtwarzaniu w lokalnym pejzażu topografii Jerozolimy i miejsc związanych z męką Chrystusa łączy się ściśle z typem religijności, w którym istotną rolę odgrywa zmysłowe doświadczanie sacrum. Dlatego też w praktykach kalwaryjskich ważne jest nie tylko, aby zobaczyć święte miejsca i odczuć namiastkę cierpień Jezusa, ale też usłyszeć relację z ostatnich dni jego życia. Z tego też powodu pieśni kalwaryjskie spełniają kilka podstawowych funkcji. Przede wszystkim opowiadają one bardzo szczegółowo o wydarzeniach biblijnych, dostarczając tym samym informacji (często apokryficznych), których „brakuje” w kanonicznych narracjach religijnych. Równie ważne jest jednak to, że ich teksty, odzwierciedlając topografię kalwarii, zawierają zarazem swego rodzaju scenariusz praktyk kalwaryjskich, podpowiadając wiernym, co maja robić w danym momencie (np. w którym kierunku iść), o czym myśleć, a nawet co powinni odczuwać. Pieśni te stanowią wreszcie formę indywidualnej lub wspólnotowej modlitwy, która wypełnia czas przejścia pomiędzy poszczególnymi stacjami, tym samym sprawiając, że cała wędrówka ma charakter nabożeństwa, a nie turystycznej wycieczki polegającej na zwiedzaniu kapliczek.

 

Drzeworyt z druku ulotnego przedstawiający narzędzia Męki Pańskiej, które były częstym motywem umieszczanym na pamiątkach pielgrzymkowych (obrazach, krucyfiksach, drukach ulotnych)  Źródło: księgozbiór Walentego Fiałka w zbiorach Książnicy Kopernikańskiej

 

Pieśni pielgrzymkowe i kalwaryjskie funkcjonowały zarówno w przekazie ustnym, jak i w formie druków ulotnych, które bardzo często pątnicy przywozili z miejsc świętych jako pamiątkę czy też raczej jako swego rodzaju znak sacrum. Z tego powodu były one troskliwie przechowywane, a tzw. przewodnicy pielgrzymkowi posiadali niekiedy całe zbiory tego typu wydawnictw, które wykorzystywali, odgrywając ważną rolę „liderów” śpiewu w trakcie pielgrzymek i nabożeństw kalwaryjskich.

 

Strona tytułowa druku ulotnego zawierającego pasyjną pieśń kalwaryjską. Wydawnictwo Janiny Pokornej w Wadowicach, 1858. Źródło: zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie

 

Strona tytułowa druku ulotnego przywożonego jako pamiątka z pielgrzymki do Kalwarii Wileńskiej. Wilno 1936. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie.

 

Strona tytułowa druku ulotnego zawierającego pieśni śpiewane w czasie pielgrzymek do sanktuarium w Krasnobrodzie. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie.

 

Strona tytułowa druku zawierającego pieśń śpiewaną podczas pielgrzymek do Kalwarii Zebrzydowskiej. Wydawnictwo Franciszka Orła i Synów we Frydku. Źródło: archiwum Muzeum Etnograficznego im Franciszka Kotuli w Rzeszowie.

 

Drukarnia J. A. Pelara w Rzeszowie, 1858. Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie.

 

Druk Zygmunta Jelenia w Tarnowie.  Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie.