Sound & vision

Songs of Good News

Sorry, this article has not been translated yet.  Enjoy watching and listening to the recordings!

Pieśni nowiniarskie to zjawisko o długiej historii, popularne w wielu krajach europejskich, aczkolwiek występujące w różnych lokalnych odmianach i pod rozmaitymi nazwami. Wspólną ich cechą było to, że opowiadały o zdarzeniach niezwykłych, często sensacyjnych, a zarazem aktualnych. Funkcjonowały przy tym w bardzo charakterystyczny, dwoisty sposób. Z jednej strony należały niewątpliwie do kultury pisma. Były układane przez zawodowych literatów i wydawców, publikowane w postaci ulotnych druków i sprzedawane przez wędrownych kramarzy na jarmarkach, targowiskach czy miejskich placach. Z drugiej strony teksty pieśni nowiniarskich zawierają ślady oralności, głównie w postaci licznych zwrotów do słuchaczy. Wiadomo też, że często były one w istocie śpiewane przez sprzedawców, którzy w ten sposób reklamowali swój towar i przyciągali uwagę przechodniów. Z kolei nabywcy druczków kupowali je nie tylko ze względu na intrygujący temat, ale niejednokrotnie właśnie po to, by nauczyć się ich śpiewać i zaprezentować nową, ciekawą pieśń w swoim środowisku. W ten sposób wierszowane nowiny z obiegu drukowanego trafiały do obiegu ustnego, w którym krążyły w licznych wariantach i były nierzadko notowane przez folklorystów jako przykłady „nowych pieśni ludowych”.

 

 

Pierwsze ślady pieśni nowiniarskich w literaturze polskiej można odnaleźć już w okresie średniowiecza (Nowina o węgierskim kroli oraz Pieśń o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego). Wzrost ich popularności związany jest jednak niewątpliwie z rozwojem drukarstwa i w Polsce wyraźnie zaznacza się dopiero na przełomie XVI i XVII wieku. Wtedy to kształtują się podstawowe formy gatunkowe, a druki ulotne z tekstami pieśni kolportowane są w znacznych ilościach, głównie w środowiskach drobnoszlacheckich i mieszczańskich. W XIX wieku wraz ze stopniowym upowszechnianiem się umiejętności czytania wśród ludności wiejskiej pieśni nowiniarskie trafiają „pod strzechy” i tu przeżywają swa „drugą młodość”.

Charakterystyczną cechą XIX-wiecznych nowin jest dość ograniczony zestaw sensacyjnych tematów. Swego rodzaju kanon tworzą tu historie o prześladowaniach niewinnych sierot i starców, okrutnych morderstwach, nieszczęśliwych kochankach popełniających samobójstwa oraz różnego rodzaju katastrofach (powodziach, pożarach, wybuchach). Sensacja łączona jest jednak często z elementami religijnymi i moralizatorskimi oraz dużą emocjonalnością wypowiedzi. Narrator lub śpiewak stara się wzruszyć swych słuchaczy, a zarazem pouczyć ich, ostrzec czy też skłonić do refleksji moralnej.

 

Druki nowiniarskie zawierały zazwyczaj kilka pieśni, których tytuły wymieniane były na pierwszej stronie. Drukarnia Ostoja w Warszawie. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Częsty nagłówek „Pieśń nowa” miał przekonać potencjalnych nabywców, że w pieśni mowa jest o aktualnych zdarzeniach. Drukarnia L. Styrny w Tarnowie. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Umieszczane na pierwszej stronie krzykliwe tytuły oraz ilustracje przedstawiające wizerunki ofiar i zbrodniarzy to częste zabiegi reklamowe. Pod tym względem druki nowiniarskie były prekursorami współczesnych tabloidów. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Aby zaoszczędzić miejsce i obniżyć koszty druku, początek pieśni umieszczano często już na pierwszej stronie. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Druk z pieśnią relacjonującą głośną w okresie międzywojennym sprawę Rity Gorgon, oskarżonej o zamordowanie dzieci, których była opiekunką. Autor i wydawca Rudolf Belbart, Lwów. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Podawana w tytułach dokładna lokalizacja zdarzeń miała świadczyć o ich autentyczności. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

W okresie międzywojennym zaznacza się tendencja do publikowania w jednym druku większej ilości krótszych pieśni. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie

 

Mieszanie motywów sensacyjnych, melodramatycznych i religijnych to typowa cecha poetyki pieśni nowiniarskich. Wydawnictwo Aktualne Nowości, Warszawa. Źródło: zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie